میدان امیرچخماق یزد؛ جایی که تاریخ هنوز نفس می‌کشد

میدان امیر چخماق یکی از نمادهای شهر یزد است، که با مجموعه‌ای از طاق‌های آجری، کاشی‌های فیروزه‌ای، مناره‌ها و معماری متقارن در دل بافت تاریخی یزد ایستاده و انگار قرن‌هاست به رفت‌وآمد آدم‌ها نگاه می‌کند.

مجموعه امیر چخماق یزد شامل میدان، بازار، بقعه، تکیه، مسجد، آب انبار و نخل است که در قرن نهم توسط سیدجلال الدین شامی، حاکم آن زمان یزد و معروف به امیر چخماق ساخته شده است.

مجموعه امیرچخماق در بافت تاریخی یزد قرار دارد و می‌توان آن را نمونه‌ای برجسته از سازگاری معماری و شهرسازی با اقلیم کویری ایران محسوب کرد.

در مسیر سفر به یزد با مجله جاجیگا همراه شوید.

در ادامه این نوشتار با این مجموعه تاریخی و جزئیات آن بیشتر آشنا خواهیم شد.

میدان امیر چخماق یزد کجاست؟

میدان امیر چخماق در مرکز بافت تاریخی شهر یزد و در محدوده خیابان‌های امام خمینی، قیام و سلمان فارسی واقع شده است.

همین موقعیت مرکزی باعث شده دسترسی به آن از بخش‌های مختلف شهر نسبتا آسان باشد.

البته اگر با خودرو به یزد سفر می‌کنید، برای بازدید از میدان امیر جخماق و بافت تاریخی یزد، بهتر است خودرو را در محدوه‌های مجاز اطراف بافت پارک کنید و بقیه مسیر را قدم بزنید.

تاریخچه میدان امیر چخماق یزد

ساخت مجموعه امیر چخماق به قرن نهم هجری و دوره تیموری بازمی‌گردد. بنیان‌گذار آن را امیر جلال‌الدین چخماق، از امیران و فرماندهان دوره شاهرخ تیموری و حاکم یزد، می‌دانند.

او با همراهی همسرش، ستی فاطمه خاتون، در مسیر آبادانی شهر مجموعه‌ای از بناهای عمومی و مذهبی را ایجاد کرد.

در این دوره، مسجد، میدان و فضاهای مرتبط با آن شکل گرفتند و این مجموعه به یکی از کانون‌های مهم شهری تبدیل شد.

بعدها نیز بخش‌هایی مانند بازار و کاروانسرا به آن افزوده شد و در دوره‌های بعدی مورد مرمت و بازسازی قرار گرفت.

درباره باغ‌ های تاریخی یزد در مجله جاجیگا بخوانید.

امیر چخماق کیست؟

نام «امیر چخماق» از امیر جلال‌الدین چخماق شامی گرفته شده است؛ یکی از امیران دوره تیموری که در زمان شاهرخ تیموری به حکومت یزد رسید.

نقش او در تاریخ یزد تنها به ساخت یک میدان محدود نمی‌شود. مجموعه‌ای که با نام او شناخته می‌شود، در اصل بخشی از یک برنامه گسترده‌تر برای توسعه و آبادانی شهر بوده است.

معماری میدان امیر چخماق

در میدان امیر چخماق اولین چیزی که توجه شما را جلب می‌کند، نظم و تقارن عجیب موجود در نمای آن است.

علاوه بر این تقارن، معماری بناهای این مجموعه از کاشی‌کاری، کتیبه‌ها تا طاق‌های متعدد و قاب بندی‌های آجری، هم از دور تماشایی است و هم جزئیاتش حسابی غافلگیرتان می‌کند.

این سبک معماری فقط جنبه تزئینی و زیبایی نداشته بلکه به دلیل سازگاری با آب و هوای گرم و خشک منطقه به این سبک طراحی شده.

دیدنی های امیر چخماق یزد

تکیه امیر چخماق

تکیه زیبای امیر چخماق با شاه‌نشین زیبای قوسی شکل، دو مناره و غرفه‌های طاقی دار در سمت شرق میدان امیرچخماق، شکوه معماری اصیل ایرانی را به نمایش گذاشته است.

این تکیه روزگاری شاه‌نشین بوده و شاهان و همسران‌شان در این عمارت می‌نشستند و مراسم نخل‌برداری را تماشا می‌کردند.

در نگاه اول شاید نمای آن فقط یک ترکیب زیبا از آجر و کاشی به نظر برسد؛ اما اگر چند دقیقه بیشتر بایستید، متوجه می‌شوید که اینجا معماری در خدمت یک زندگی اجتماعی بوده است.

درباره جاهای دیدنی یزد در مجله جاجیگا بخوانید.

نخل امیر چخماق

یکی از متفاوت‌ترین عناصر میدان، «نخل» چوبی آن است.

یک رسم باشکوهی که روز عاشورا در یزد برگزار می‌شود، آیین نخل گردانی در میدان امیرچخماق یزد است.

نخل که نماد پیکر امام حسین(ع) است با پارچه‌های سیاه، آینه، خنجر و نیزه‌هایی که بر تن نخل دیده می‌شود بر شانه‌های ۱۵۰ نفر در میدان امیر چخماق تشییع می‌شود.

این مراسم سوگواری در میان یزدی‌ها حرمت و تقدس زیادی دارد.

نخل امیر چخماق یزد یا نخل حیدریان یک سازه چوبی تاریخی ۴۵۰ ساله باقی مانده از دوران صفویان است.

این نخل چوبی با پنجره‌هایی مشبک شبیه به درخت سرو است که در فرهنگ ایرانی نمادی از آزادگی است.

نخل امیر چخماق نزدیک به هفتاد سال گردانده نمی‌شد تا اینکه از عاشورای سال ۱۳۶۹ به این سو با برپایی رسم نخل‌گردانی دوباره سر دست گردانده شد.

درباره غذاهای محلی یزد در مجله جاجیگا بخوانید.

مسجد امیر چخماق

مسجد امیر چخماق در بخش جنوب میدان قرار دارد و از نظر زیبایی معماری و اهمیت بعد از مسجد جامع یزد قرار گرفته.

این مسجد زیبا با هنر کاشی‌کاری معرق و طاق‌های مقرنس یکی از آثار تاریخی و معماری دوران تیموری را به نمایش می‌گذارد.

مسجد، یک شبستان تابستانی و یک شبستان زمستانی دارد.

شبستان تابستانی بادگیرهای زیبایی دارد باعث جریان هوا و خنک‌شدن فضای مسجد در روزهای گرم تابستان می‌شوند.

شبستان زمستانی با سنگ مرمر پوشیده شده که انعکاس نور خورشید بر سنگ‌ها فضای آن را در فصل زمستان گرم‌تر می‌کند.

مسجد دارای گنبدی سبز رنگ و چندین کتیبه با خط ثلث و کوفی است.

مسجد امیر چخماق مناره ندارد. درباره نداشتن مناره دو روایت هست؛ یکی اینکه مساجدی که بانی ساخت آن بانوان بودند، مناره نداشته و دیگری اینکه مساجد شیعی دارای دو مناره و مساجد سنی دارای یک مناره هستند در این مسجد برای اتحاد شیعه و سنی مناره کلا حذف شده.

بازار حاجی قنبر

بازار حاجی قنبر یزد بخش دیگری از مجموعه امیر چخماق است که در بخش شرقی میدان و پشت تکیه واقع شده.

بازار حاجی قنبر فضای قدیمی با معماری طاق‌نما و کاشی‌کاری زیبایی دارد و یکی از بازارهای سنتی ایران است.

در این میدان می‌توان سوغات یزد مثل شیرینی سنتی، ترمه و طلای یزدی خریداری کرد.

آب‌ انبار امیر چخماق

مجموعه امیر چخماق یزد سه آب انبار داشته که یکی از آنها در مسیر ساخت و ساز شهری از دست رفته است.

آب‌انبار ستی فاطمه

آب‌انبار ستی فاطمه یا پنج بادگیری یکی از این آب‌انبارها است که توسط فاطمه خاتون همسر وارسته امیرچخماق ساخته شده.

این آب انبار در ضلع شمالی میدان و کنار بازارچه حاجی‌قنبر قرار دارد.

آب‌انبار ستی فاطمه عمارتی با یک گنبد و سردری آجری است که یک بادگیر بلند هشت‌وجهی دارد.

این آب‌انبار که متروکه شده بود با تلاش  پهلوان علی درهمی امروز تبدیل به بزرگ‌ترین زورخانه شهر یزد به نام زورخانه صاحب‌الزمان شده و فضایی برای انجام ورزش باستانی زورخانه‌ای است.

آب‌انبار تکیه امیر چخماق

آب‌انبار تکیه امیر چخماق که در زیر تکیه قرار دارد و در حال حاضر به‌ بخشی از موزه آب یزد تبدیل شده.

با پایین رفتن از دالان ورودی آب انبار و پنجاه پله به پاشیر و محل برداشت آب می‌رسید.

این آب‌انبار چهار بادگیر چهاروجهی دارد که دو بادگیر آن از پشت بام بازارچه دیده می‌شود.

اقامت در یزد

برای اقامت در نزدیکی میدان امیر چخماق و در شهر یزد بومگردی‌ها انتخاب جذابی است که شما را به زندگی در میان ضیافتی از معماری زیر نور رنگارنگ پنجره‌های ارسی دعوت می‌کند.

برای اقامت در یزد به سایت جاجیگا بروید، یزد را انتخاب و کلیک کنید. با اجاره اقامتگاه بومگردی و سوئیت در یزد از گردش و ماندن در این شهر دوست داشتنی لذت ببرید.

بهترین زمان بازدید از امیر چخماق

اگر هدفتان عکاسی و تماشای معماری است، ساعات نزدیک غروب یکی از جذاب‌ترین زمان‌ها برای دیدن میدان امیر چخماق است.

هنگام غروب و با کاهش شدت نور، جزئیات نمای آجری و طاق‌نماها جلوه متفاوتی پیدا می‌کنند، البته نورپردازی شبانه هم چهره دیگری از میدان را به نمایش می‌گذارد.

البته اگر به دنبال فضای آرام‌تر و خلوت‌تر میدان هستید، صبح زود که هنوز فعالیت روزانه اطراف میدان به اوج نرسیده را انتخاب کنید.

به طور کلی برای سفر به یزد هم فصل‌های خنک سال معمولاً انتخاب بهتری هستند، چرا که پیاده‌روی در بافت تاریخ یزد در گرمای تابستان کویر اندکی دشوار است.

درباره سفر به یزد در پاییز در مجله جاجیگا بخوانید.

بازدید از امیر چخماق چقدر زمان می‌برد؟

برای دیدن خود میدان و ثبت عکس‌های معمول، حدود یک ساعت زمان می‌تواند کافی باشد.

اما اگر بخواهید مسجد، بازار، بناهای پیرامونی و بافت تاریخی اطراف را نیز ببینید، بهتر است حداقل دو تا سه ساعت برای این محدوده در نظر بگیرید.

جاهای دیدنی اطراف امیر چخماق 

یکی از مزیت‌های بزرگ میدان امیر چخماق، قرار گرفتن آن در نزدیکی بافت تاریخی یزد است.

بعد از دیدن جاهای دیدنی این میدان، می‌توانید به سمت محله فهادان و بافت تاریخی یزد بروید و از دیدن کوچه‌های خشتی و خانه‌های سنتی باصفای یزد حسابی لذت ببرید.

یا به سمت بازارهای تاریخی یزد حرکت کنید و چمدانتان را با سوغات خوشمزه و زیبای یزد پر کنید.

یزد کجا بریم؟ در مجله جاجیگا بخوانید.

سخن آخر

میدان امیر چخماق بیش از آنکه یک بنا و یک نماد از شهر یزد باشد، داستانی از معماری کویری و زندگی شهری در دل کویر با آب قنات و گرد هم آمدن بازار، مسجد و تکیه است.

در این نوشتار به معرفی کامل این مجموعه پرداختیم تا زین پس در سفر به یزد وقتی که سراغ این جاذبه رفتید، با گرفتن چند عکس یادگاری از کنار آن نگذرید، بلکه به تاریخ زنده‌ای که در پشت این بنا وجود دارد هم فکر کنید.